ŞEHİR PLANLAMA VE KÜTÜPHANELER

*56. Kütüphane Haftası için Şehir Plancısı Merve YAVUZDEMİR tarafından kaleme alınmıştır.

Teması “Şehir Kültürü ve Kütüphaneler” olan 56. Kütüphane Haftası kapsamında mesleki örgütler, kamu ve akademik alanda birçok çevrim içi panel, söyleşi ve webinar dinleme şansımız oldu. Pandemi ilan edilen Covid-19 nedeni ile mekânsal olarak bir araya gelmenin mümkün olmaması ile dijital birlikteliğin daha yoğun ve etkileşimin daha verimli olduğuna inandığım bir hafta geçiriyoruz.

Kütüphanelere gönül vermiş ve son 4 senedir aktif olarak kütüphaneler konusunda çalışmalar yürüten bir şehir plancısı olarak böylesi anlamlı bir temada kütüphanelerin kentsel izdüşümü konusunda fikir açmak ve bilgi paylaşımda bulunmaktan mutluluk duyuyor, herkesin kütüphane haftasını en içten dileklerimle kutluyorum.

Öncelikle bu hafta konuşulan konuların başında gelen mevzuatı, şehir planlama çerçevesinde inceleyerek başlamak isterim. “Kütüphane” vurgusu Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliğinde “Kültürel Tesis Alanı” başlığı altında, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde “Umumi Binalar”, “Sosyal Mekânlar” ve” Ticaret Alanı” başlıklarının altında ve Plansız Alanlar İmar Yönetmeliğinde ise “Umumi Bina” tanımı içerisinde yer almaktadır. Diğer bir deyişle, kütüphane sosyal ve kültürel alan kullanımı içerisinde ve çoğunlukla sinema, tiyatro, müze ve sergi salonları ile birlikte vurgulanmaktadır. Söz konusu mevzuatlar ile belirlenmiş nazım ve uygulama imar planları gösterimi(lejant) standartlarına baktığımızda ise Sosyal Altyapı Alanları başlığı altında kütüphanelere ilişkin belirlenmiş ayrı bir gösterim olmadığını, ancak kültürel tesis alanı başlığının kütüphaneleri de kapsadığı söylenebilir. Bu kapsamda, örnek olarak incelenen farklı illerden onaylı uygulama imar planlarında da çoğunlukla Kültürel Tesis Alanı başlığı altında sinema, tiyatro, müze, kültür merkezi ve sergi salonlarının vurgulandığı, kütüphanelerin ise “vb.” altında değerlendirildiği gözlemlenmiştir.

Oysa güzel şehirlerin güzel kütüphanelerinin olması tesadüf değildir. Kütüphaneler, kamusal alanların fakirleştiği günümüzde anlam ifade eden kamusal mekanların başında gelmektedir. Madanipour’a göre kamusal mekanlar, farklı insan gruplarını bir araya getirerek çok kültürlü, çok sınıflı, heterojen toplumun oluşturulmasına yardım eder, eğitici, öğretici ve iletişimi kolaylaştırıcı rolleriyle kamusal yaşamın güçlenmesine katkıda bulunurlar. Bu bağlamda halk kütüphanelerinin kapsayıcı ve bilgiye, kültüre, teknolojiye erişimde eşitlikçi yaklaşımı ile kentsel planlamada önemli bir odak olması gerektiğini söylemek yanlış olmaz.

Kütüphaneler dünyada ya da yerelde var olan değişimlerde hayatta kalan kurumlar olmanın çok ötesinde, adapte olabilen ve hatta hızlandırıcı işlevi ile öncü kurumlardır. Son yıllarda kütüphaneler sadece kitap koleksiyonlarını değil, toplumsal mekânı da yönetiyorlar. Kendi bünyelerinde farklı servis ve uzmanlıkları bir araya getirerek HİBRİT bir KAMUSAL MEKAN sunuyorlar.

Kullanıcıları üzerindeki sosyal etkileri ile toplumun dönüşümünü, gelişimini, etkileşimini ve iletişimini destekliyorlar. Bu yönü ile dünyada artık kütüphaneler kent kimliğinin önemli bir parçası, hatta birer destinasyon haline gelmiş durumdalar.

Örnek: Oodi Helsinki Central Library,  Calgary Public Library, Openbare Bibliotheek Amsterdam, Seattle Public Library

Sosyal ağın güçlenmesi ve tüketimdense katılımcılığın desteklenmesi noktasında kütüphaneler,  şehir planlarının odağında ve kamusal mekan ağının içerisinde yer almaktadır.

Dünyada git gide önemi artan ve yeni yatırımlar ile ön plana çıkan kütüphanelerin ülkemiz imar mevzuatında sağlık, eğitim, ibadet, spor alanı gibi bir üst başlık olarak yerini alması ülkemizdeki kütüphaneciliğin gelişmesine katkı sunacaktır.

NOT: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü koordinasyonunda 7-9 Aralık 2017 tarihinde yapılan Halk Kütüphanelerinde Mimari Uygulamalar Çalıştayı kapsamında hazırlanan raporun 1. Bölümü olan Şehir Planlamada Kütüphanelerin Yeri başlığı altında 49 madde sıralanmış ve bu konuda öncelikli eksiklikler ve geliştirilebilecek alanlar belirlenmiştir.